سلاح تهاجمی vz.58

سلاح تهاجمی وی زد .58 تنها در دو بخش با AK-47 کلاشینکف مشترک است : خشاب و مهمات سلاح تهاجمی وی زد .58 (که با نام Sa vz.58 نیز شناخته…

نوشته سلاح تهاجمی vz.58 اولین بار در جنگاوران. پدیدار شد.

سلاح تهاجمی وی زد .58 تنها در دو بخش با AK-47 کلاشینکف مشترک است : خشاب و مهمات

سلاح تهاجمی وی زد .58 (که با نام Sa vz.58 نیز شناخته می‌شود) بدون شک یکی از مهم‌ترین و مشهورترین محصولات صنایع تسلیحاتی چکسلواکی است. اگرچه این سلاح به‌طور نادرست از نظر اصطلاح‌شناسی «سمپال» (مسلسل دستی) نامیده شده است، اما در واقع یک تفنگ تهاجمی تمام‌عیار محسوب می‌شود که برای دهه‌ها سلاح اصلی ارتش چکسلواکی و پس از آن، ارتش جمهوری چک و اسلواکی بود. تاریخچه، راهکارهای فنی و ویژگی‌های رزمی این سلاح، آن را به یک قطعه شگفت‌انگیز از تجهیزات نظامی تبدیل کرده است که اغلب به‌اشتباه، کپی‌ای از کلاشنیکف معروف شوروی (AK-47) تصور می‌شود.

ریشه‌های طراحی Sa vz. 58 به دوران پس از جنگ جهانی دوم بازمی‌گردد، زمانی که در چکسلواکی کار بر روی سلاح جدیدی با الهام از تفنگ تهاجمی آلمانی StG 44(ام پی44) آغاز شد. با این حال، در ابتدا ارتش علاقه‌ای به این پروژه نشان نداد، زیرا اولویت با توسعه مسلسل‌های دستی جدید سری Sa 23/25 بود.

نقطه عطف اصلی در اواسط دهه ۱۹۵۰ میلادی رخ داد، زمانی که مهمات شوروی7.62 میلیمتری با پوکه 39 میلی‌متر مدل ۴۳ به عنوان مهمات استاندارد ارتش چکسلواکی پذیرفته شد. در سال ۱۹۵۴، تحقیقات به دفتر فنی «کونستراکتا برنو» منتقل شد و در سال ۱۹۵۶، توسعه این سلاح با نام رمز «جارو» (Koště) از سر گرفته شد. یری چرماک (Jiří Čermák) به عنوان طراح اصلی این پروژه منصوب شد و مهندسان بوهمیل نووتنی، ییندریخ یاکوبتس و کارل ویسترشیل او را در این راه همراهی کردند.این سلاح که بعدها به Sa vz. 58 معروف شد، در تاریخ ۱۰ فوریه ۱۹۵۹ و حتی پیش از اتمام آزمایش‌های میدانی، به‌طور رسمی به خدمت ارتش پذیرفته شد. تولید کل این سلاح به حدود ۹۲۰٬۰۰۰ قبض رسید (برخی منابع رقم ۱٫۵ میلیون را نیز ذکر کرده‌اند) و تولید آن در دو مرحله در کارخانه «چسکا زبرووکا هرسکی برود» انجام شد.

برخلاف تصور رایج که Sa vz. 58 را کپی‌ای از کلاشنیکف می‌داند، مکانیسم داخلی این سلاح کاملاً متمایز است. در واقع این سلاح تنها از مهمات و خشاب AK-47 کلاشنیکف استفاده میکند، در حالی که کلاشنیکف از سیستم قفل‌شدن با چرخش گلنگدن استفاده می‌کند، Sa vz. 58 از یک سیستم منحصربه‌فرد با اهرم قفل‌شونده بهره می‌برد. این سلاح از حالت قفل‌شده و با گلنگدن در وضعیت جلو (پیشرو) تیراندازی می‌کند.

Vz. 58 طول کلی ۸۴۵ میلی‌متر (نسخه با قنداق ثابت)، طول لوله ۳۹۰ میلی‌متر و وزن خالی تنها ۲.۹ کیلوگرم دارد که حدود ۱.۴ کیلوگرم سبک‌تر از AK-47 و تقریباً هم‌وزن M16 آمریکایی است. بدنه آن از یک قطعه فولاد یکپارچه ساخته شده، نه ورق فولاد پرس‌شده مانند AK، و در بالای آن یک درپوش فولادی مخروطی متمایز قرار دارد که شناسایی آن را آسان می‌کند.

مهم‌ترین تفاوت در مکانیزم مسلح‌سازی است. Vz. 58 از پیستون گاز کوتاه استفاده می‌کند: پیستون گاز مستقل از حامل گلنگدن بوده و در بالای لوله قرار دارد و می‌توان آن را بدون ابزار جدا کرد. سیستم قفل آن از زبانکِ افتان (tilting lock) تپانچه والتر P38 الهام گرفته، نه گلنگدن چرخشی AK. هنگام عقب‌نشینی، حامل گلنگدن زبانک را از شیار قفل در بدنه آزاد می‌کند؛ این ساختار سبک‌تر است و به دقت شلیک کمک می‌کند.

مکانیزم ماشه vz. 58 از نوع چخماق متحرک است و دو حالت تک‌تیر و رگبار دارد. نرخ آتش نظری ۸۰۰ گلوله در دقیقه و سرعت دهانه ۷۰۵ متر بر ثانیه است. چند جزئیات طراحی آن در میان سلاح‌های هم‌عصر خود برجسته است: قابلیت توقف گلنگدن در حالت باز — پس از شلیک آخرین گلوله، گلنگدن در عقب متوقف می‌شود که تعویض خشاب را سریع‌تر می‌کند؛ شیارهای راهنمای گیره (stripper clip guide) روی درپوش بدنه که امکان پر کردن مستقیم خشاب با گیره‌های ۱۰ گلوله‌ای SKS را فراهم می‌کند. خشاب آن ۳۰ گلوله‌ای از جنس آلومینیوم است که سبک و ضدزنگ بوده اما به دلیل نرمی آلومینیوم، در برابر ضربه آسیب‌پذیر است. اهرم اطمینان در سمت راست بدنه قرار دارد و طراحی آن از AK ارگونومیک‌تر است. دسته مسلح‌کننده، دریچه پرتاب پوکه و اهرم اطمینان همگی بهینه‌سازی شده‌اند و حس عملیاتی کلی آن از AK روان‌تر است.

Vz. 58 از نشانه‌روی مکانیکی باز استفاده می‌کند؛ نشانه از نوع جدول منحنی قابل تنظیم با درجه‌بندی از ۱۰۰ تا ۸۰۰ متر و طول خط نشانه‌روی ۳۷۵ تا ۳۸۰ میلی‌متر است. پایه نشانه‌روی جلویی همزمان به‌عنوان پایه سرنیزه عمل می‌کند و می‌توان سرنیزه روی آن نصب کرد. تجهیزات استاندارد شامل بند، سرنیزه و غلاف، ابزار تمیزکاری، روغن‌دان، کیف خشاب و ابزار تنظیم نشانه است. مدل vz. 58 Pi در سمت چپ بدنه ریل اپتیکی اضافه کرده که برای نصب دوربین دید در شب NSP-2 استفاده می‌شود و به یک شعله‌پوش مخروطی و دوپایه تاشو مجهز است؛ دوپایه روی پایه سرنیزه نصب می‌شود و برای استفاده از آن باید سرنیزه را جدا کرد.

نسخه‌ها و گونه‌های اصلی

Sa vz. 58 در چندین نسخه اصلی تولید شده است که عمدتاً از نظر نوع قنداق و کاربرد با یکدیگر تفاوت دارند:

۱. Sa vz. 58 P (پیاده‌نظام): دارای قنداق ثابت از جنس چوب یا ماده فشرده چوبی.
۲. Sa vz. 58 V (هوابرد/چترباز): دارای قنداق تاشونده فلزی.
۳. Sa vz. 58 Pi: نسخه پیاده‌نظام با قنداق ثابت، مجهز به ریل جانبی برای نصب دوربین دید در شب NSP-2، خفه‌کن شعله و دوپایه.

علاوه بر نسخه‌های نظامی، گونه‌های غیرنظامی با شلیک نیمه‌خودکار مانند CZ 858 Tactical و CZH 2003 Sport نیز تولید شده‌اند. این نسخه‌ها از نظر ساختار مشابه هستند، اما مکانیسم ماشه آنها اجازه شلیک پیوسته (تک‌تیر) را نمی‌دهد.

برخلاف ظاهر مشابه، AK-47 و vz. 58 از نظر مهندسی دو دنیای کاملاً متفاوت هستند و تنها وجه مشترک آن‌ها استفاده از فشنگ ۷.۶۲×۳۹ میلی‌متری است، اما هیچ قطعه‌ای از جمله خشاب بین آن‌ها قابل تعویض نیست. تفاوت اصلی در نحوه مسلح شدن و قفل شدن گلنگدن است؛ AK-47 از پیستون گاز بلند متصل به حامل گلنگدن و گلنگدن چرخشی استفاده می‌کند، در حالی که vz. 58 به پیستون گاز کوتاه جدا از حامل و زبانکِ افتان (tilting breechblock) مجهز است که بیشتر شبیه سیستم تپانچه والتر P38 کار می‌کند و همین طراحی باعث می‌شود vz. 58 در شلیک دقت بالاتری داشته باشد و لگد آن ملایم‌تر حس شود. از نظر وزن، vz. 58 حدود حدود ۷۰۰ گرم سبک‌تر از AK-47 است و وزن آن تقریباً برابر با M16 آمریکایی محسوب می‌شود و بدنه آن از فولاد یکپارچه ساخته شده، در حالی که AK-47 از ورق فولاد پرس‌شده ( تولید می‌شود، با این حال vz. 58 همچنان سبک‌تر است و خشاب آلومینیومی آن نیز حدود نصف خشاب فولادی AK-47 وزن دارد.

در بخش ارگونومی و عملکرد میدانی، vz. 58 در چند جنبه برتری دارد: پس از شلیک آخرین گلوله، گلنگدن باز می‌ماند (در AK-47 اینگونه نیست) که تعویض خشاب را سریع‌تر می‌کند، اهرم اطمینان آن ارگونومیک‌تر طراحی شده و درپوش تخلیه آن بزرگ‌تر است تا پوکه‌ها به‌ندرت گیر کنند و پیستون گاز آن را می‌توان بدون ابزار جدا کرد. از نظر هزینه تولید و پیچیدگی، vz. 58 به دلیل استفاده از بدنه فولادی یکپارچه و ماشین‌کاری دقیق، گران‌تر و پیچیده‌تر از AK-47 تولید می‌شد و چکسلواکی این مسیر را به دلایل غرور ملی و حفظ شهرت صنعت اسلحه‌سازی خود انتخاب کرد، نه به دلیل صرفه اقتصادی.

از نظر مشخصات فنی، وزن خالی vz. 58 حدود ۲.۹۱ کیلوگرم در مقابل ۳.۹ کیلوگرم AK-47 است، طول آن ۸۴۵ میلی‌متر با قنداق ثابت در مقابل حدود ۸۸۰ میلی‌متر AK-47، نرخ آتش آن ۸۰۰ گلوله در دقیقه در مقابل حدود ۶۰۰ گلوله در دقیقه، سرعت دهانه آن ۷۰۵ متر بر ثانیه در مقابل حدود ۷۱۵ متر بر ثانیه، برد مؤثر آن ۴۰۰ متر با نشانه تا ۸۰۰ متر در مقابل حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ متر، و برد نهایی آن ۲۸۰۰ متر در مقابل حدود ۲۳۰۰ متر است. در نهایت، vz. 58 یک تفنگ سبک‌تر، دقیق‌تر و خوش‌دست‌تر محسوب می‌شود، اما AK-47 به دلیل سادگی تولید، هزینه پایین و دوام افسانه‌ای، به سلاح استاندارد بلوک شرق و بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شد.

تولید از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۸۴ توسط کارخانه اوهرسکی برود ادامه یافت. کل تولید حدود ۹۲۰٬۰۰۰ فروند (برخی منابع بین ۹۲۰ هزار تا ۱.۵ میلیون) تخمین زده می‌شود که بیشتر آن به ارتش چکسلواکی تحویل و بخشی صادر شد. علاوه بر این، مدل‌های نیمه‌خودکار غیرنظامی متعددی (مانند CZ 858 و CSA Sporter) و تعداد محدودی نمونه آزمایشی با کالیبرهای ۵.۵۶ ناتو، ۷.۶۲ ناتو و ۹ میلی‌متری تولید شد که هرگز به تولید انبوه نرسیدند.

کاربران اصلی vz. 58 شامل چکسلواکی، جمهوری چک، اسلواکی، و همچنین کوبا و چند کشور آفریقایی و آسیایی است. در سال ۲۰۲۲، جمهوری چک ۵٬۰۰۰ فروند vz. 58 را به اوکراین اهدا کرد و این سلاح در جنگ اوکراین ظاهر شد. در جنگ عراق نیز نیروهای آمریکایی و پیمانکاران خصوصی از vz. 58های غنیمت‌گرفته‌شده یا خریداری‌شده استفاده کردند.

Vz. 58 هرگز در جنگ‌های بزرگ بین‌کشوری به‌طور گسترده به کار نرفت و بیشتر در درگیری‌های کم‌شدت مانند عراق و افغانستان دیده شد. با این حال، به دلیل وزن سبک، دقت بالا، قابلیت توقف گلنگدن و ارگونومی برتر، بسیاری از علاقه‌مندان سلاح آن را یکی از بهترین طراحی‌های تفنگ تهاجمی در بلوک شرق می‌دانند. جمهوری چک و اسلواکی تا امروز بخشی از نیروهای خود را به آن مجهز نگه داشته‌اند و اسلواکی حتی برای مدت طولانی آن را به عنوان تفنگ استاندارد خود حفظ کرد و یکی از معدود کشورهای ناتو است که هنوز از فشنگ ۷.۶۲×۳۹ به عنوان کالیبر اصلی تفنگ خدمتی استفاده می‌کند.

جانشین و خروج از خدمت

Sa vz. 58 تا سال ۲۰۱۱ به عنوان سلاح اصلی ارتش جمهوری چک باقی ماند و پس از آن، تفنگ تهاجمی مدرن CZ 805 BREN جایگزین آن شد. فرآیند کامل جایگزینی این سلاح قرار بود تا سال ۲۰۲۰ تکمیل شود. با این وجود، Sa vz. 58 همچنان در زرادخانه ارتش و پلیس اسلواکی باقی مانده و به دلیل قابلیت اطمینان و سادگی، هنوز هم در بسیاری از درگیری‌های سراسر جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این سلاح در 40 کشور جهان به خدمت گرفته شد.هنوز هم در حدود 20 کشور خدمت میکند

وی زد ۵۸ بسیار فراتر از یک سلاح نظامی صرف است؛ این یک شاهکار فنی و نمادی از هنر اسلحه‌سازی چکسلواکی محسوب می‌شود. طراحی بدیع، قابلیت اطمینان بالا و عمر طولانی آن، این سلاح را به یکی از بهترین تفنگ‌های تهاجمی دوران خود تبدیل کرده است که به‌درستی جایگاه خود را در تاریخ نظامی و قلب سربازان و کلکسیونرها در سراسر جهان تثبیت کرده است.

عبدالحمید تارخ

سلاح مشابه

سلاح تهاجمی ak-74

سلاح تهاجمی جلیل

نوشته سلاح تهاجمی vz.58 اولین بار در جنگاوران. پدیدار شد.